Depremden feminist afet mücadelesine: Çember Sivil İnisiyatif Derneği

Sivil toplumun güçlendirilmesi, düzenli iletişim kanallarının oluşturulması ve birlikte çalışma olanaklarının artırılması hedefiyle Temmuz 2023’te başlattığımız “Hak Örgütleriyle Buluşmalar” serisinin 21’incisini Çember Sivil İnisiyatif Derneği (ÇemberDE) ile gerçekleştirdik.

Atölye BİA’da 18 Temmuz’da gerçekleşen buluşmada, IPS İletişim Vakfı/bianet adına Ceyda Sungur, Sinem Aydınlı ve Vecih Cuzdan, ÇemberDE Eş Kurucusu Gülfer Kırbaş’ı ağırladı. Kırbaş, çalışmaları hakkında bilgi verdi.

6 Şubat depremlerinin ardından Maraş ve Adıyaman’da yürüttükleri çalışmaları, feminist afet müdahalesi deneyimlerini ve kadınların yerelde kurduğu dayanışma ağlarını anlatan Kırbaş, “Deprem bize kadın odaklı afet müdahalesinin başlı başına bir alan olduğunu öğretti” dedi.

“Feminist afet müdahalesi” yaparak öğrendik

Depremlerin ardından daha önce hak temelli alanlarda birlikte çalışan bir grup kadın olarak sahaya gitme kararı aldıklarını belirten Kırbaş, “Üçüncü haftasında deprem bölgesindeydik. Çocuklar ve kadınlar için hiçbir alan yoktu. ‘Biz onlarla bir şey yapamıyoruz’ diyen çok kişi vardı. Çocuk oyun alanları kurmak, kadınların ihtiyaçlarını görmek için gittik ama süreç bize bambaşka bir şey öğretti” diye anlatıyor.

ÇemberDE’nin çalışmaları Maraş’ta başlayıp kısa sürede Adıyaman’a yoğunlaştı. Zamanla yapılan işin yalnızca acil ihtiyaçlara yanıt vermek olmadığını fark ettiler. Kırbaş’a göre deprem sahasında kadınların ihtiyaçları sistematik olarak görünmez kılınıyordu:

“2023’ün sonuna kadar yaptıklarımız bize şunu gösterdi: Kadın odaklı afet müdahalesi başlı başına bir alan. Biz başta buna feminist afet müdahalesi demiyorduk ama yaptığımız iş tam olarak buydu.”

Bu deneyim, 2023 sonunda Çember Sivil İnisiyatif Derneği’nin kuruluşuna giden yolu açtı. Merkezleri Eskişehir’de olsa da çalışmalarının odağı hâlâ Adıyaman.

Adıyaman’da yerelleşme ve kadın dayanışması

ÇemberDE, Adıyaman’da yalnızca geçici müdahalelerle yetinmeyip uzun vadeli dönüşüm yaratabilecek ilişkiler kurmaya odaklandı.

Baro, belediye, sivil toplum örgütleri ve kadınlarla kurulan temaslar, kentin deprem sonrası dinamiklerini daha yakından görmelerini sağladı.

Kırbaş, Adıyaman’ın sıklıkla “unutulmuş” bir kent olarak kaldığını söylüyor:

“Adıyaman’ın olayı unutulmuşluk ve görülmezlik hali. Görünmez bırakılıyor kent. Ancak gençlerin, kadınların, gönüllülerin kurduğu birçok sivil toplum kuruluşu var burada. Biraz görünce, biraz dinleyince çok hızlı harekete geçebilen bir dinamik var. Hemen ilişkilenmeye girebiliyorlar. Hızla etkisini görebiliyoruz.”

Bu süreçte Adıyaman Sivil Toplum Dayanışma Grubu gibi ağlar oluştu; genç gönüllüler dernekler kurdu, kadın örgütleri ortaya çıktı. ÇemberDE de bu ağların güçlenmesine katkı sundu.

Kadın çalışmaları, üretim ve veri yokluğu

Dernek, geçici yaşam alanlarında kadınların bir araya gelebileceği alanlar kurdu; eğitimler, atölyeler düzenledi. Zamanla üretim de bu çalışmaların parçası oldu. Kadınlarla birlikte yerel ürünler üretildi; bu ürünler kadınlar için doğrudan gelir kaynağına dönüştü.

Ancak Kırbaş, afetten uzaklaştıkça kadın çalışması yapmanın zorlaştığını söylüyor:

“Çünkü kentin dinamiği, ihtiyacı ve her şey bambaşkalaşıyor insanların gözünde.”

Öte yandan, Adıyaman’a dair kadın verisinin neredeyse hiç olmaması önemli bir sorun olarak karşılarına çıktı. Bu nedenle ÇemberDE, yakın zamanda Adıyaman Kadın Çalıştayı düzenledi ve kente dair kadın odaklı bir rapor hazırladı. Raporda, sivil toplumun gözlemleri ve mevcut sınırlı veriler bir araya getirildi.

“En azından bu şehirde kadınlara dair bir şey söyleyen, buraya çalışmaya geleceklerin eline fikir verecek bir belge olsun istedik” diyor Kırbaş.

Deneyim aktarımı yok: “Her afette yeniden öğreniyoruz”

Söyleşide öne çıkan başlıklardan biri de, Türkiye’de afet deneyimlerinin aktarılmaması oldu. Kırbaş, 1999 depreminden bugüne ciddi bir kopukluk yaşandığını söylüyor:

“99’da çalışan kadınların deneyimlerini bilmiyoruz. Her afette her şeyi yeniden keşfediyoruz.”

Bu boşluğu doldurmak için ÇemberDE, yıl sonuna kadar kadın odaklı afet müdahalesi rehberi hazırlamayı planlıyor. Rehber, sahaya gidecek kadın örgütleri ve gönüllüler için “ne yapılmalı, ne yapılmamalı” sorularına yanıt vermeyi amaçlıyor.

“Adıyaman hâlâ yaşanabilir bir şehir değil”

Kırbaş’a göre deprem bölgesinde normalleşme yanılsaması tehlikeli: “Adıyaman hâlâ yaşanabilir bir şehir değil. Yıkımlar sürüyor, susuzluk ve aşırı sıcaklar artıyor ama bunlar görünmez.”

İnşaatların, plansızlığın ve eşitsizliklerin kadınlar üzerindeki yükü ise daha da ağırlaştırdığını ekliyor.

Medyayla ilişki ve görünürlük

Kırbaş, ÇemberDE’nin çalışmalarının görünürlük kazanmasının giderek zorlaştığını söylüyor. Uluslararası fonların çekilmesiyle birlikte sahadaki sivil toplumun da küçüldüğünü belirten Kırbaş, medya ile kurulan ilişkilerin bu nedenle daha da hayati hale geldiğini ifade ediyor.

“Herkes afetlerden uzaklaştıkça unutmak istiyor. Ama afetler unutturmuyor” diyor.

ÇemberDE’nin internet sitesine buradan ulaşabilir ya da çalışmalarını Instagram, Facebook ve Linkedin‘den takip edebilirsiniz.

Gülfer Kırbaş hakkında

1987’de Eskişehir’de doğdu. Lisans eğitimini Hacettepe Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi’nde yaptı. Yüksek lisans tezini Kocaeli Üniversitesi Kadın Çalışmaları Bölümü’nde “COVID-19 pandemisi sürecinde karşılıksız kadın emeği: Türkiye Deneyimi” üzerine yazdı.

Kadın güçlenmesi, yerel kalkınma ve afet müdahalesi alanlarında kadın, genç ve çocuklarla gönüllü ve profesyonel olarak 15 yıldır çalışıyor. Lotus Kadın Dayanışma ve Yaşam Derneği’nin de kurucularından ve derneğin ilk 7 yılında proje ve programlarının yaratım ve yönetiminde çalıştı.

Krizler üzerine akademik çalışmalarının ardından 6 Şubat depremleri sonrasında saha çalışması yaptı ve kadınların afet sahasında güçlenmesini destekledi. ÇemberDE eş-kurucusu ve eş genel koordinatörlüğünü yürütmeye devam ediyor.

ÇemberDE hakkında

Çember Sivil İnisiyatif Derneği (ÇemberDE), sivil toplumun farklı alanlarında deneyim sahibi bir grup kadın tarafından 2023 yılında Eskişehir’de kuruldu.

10 yıldan uzun süredir farklı sivil topluluklarda hem gönüllü, hem de profesyonel olarak aktif çalışmalar yürütmüş olan ÇemberDE ekibi, 6 Şubat depremlerinin ardından hızlıca inisiyatif alarak harekete geçti ve sahada hak temelli sivil hareketi güçlendirmek amacıyla faaliyetlerine başladı.

Özellikle kadın odaklı insani yardım ve güçlendirme faaliyetleri yürüten çekirdek ekibin çalışmaları, derneğin kuruluşunu besledi ve ekibin hızla büyüyüp güçlenmesine katkı sağladı.​

Kadınların ve kız çocuklarının başta olmak üzere herkesin hak temelli, kolektif ve katılımcı bir sivil toplum alanında yer almasını mümkün kılmak misyonları.

Yerel ihtiyaçlara duyarlı, esnek ve dönüştürülebilir modeller geliştirerek; kadınların örgütlenmesini, karar süreçlerine katılmasını, krizlere karşı dirençli topluluklar kurmasını destekliyor.

Feminist ilkeler doğrultusunda, başta afet ve kadın çalışmaları olmak üzere farklı hak alanlarında faaliyet gösteriyor; güvenli, erişilebilir ve güçlendirici alanlar oluşturarak adil bir toplumsal dönüşüme katkı sunuyor.